एका छोट्याशा गावातून निघून हजारो कोटींचे साम्राज्य उभारणारा आणि शेवटी त्याच साम्राज्याच्या ओझ्याखाली दबल्या गेलेल्या एका उद्योजकाची ही कथा केवळ एका माणसाची कहाणी नाही, तर भारतीय कॉर्पोरेट जगतातील एका मोठ्या युगाच्या उत्थान आणि पतनाचा प्रवास आहे.
उद्योजकतेचा नवा अध्याय
गोष्ट सुरू होते हरियाणातील हिसार भागातून. सुभाष चंद्रा यांनी अत्यंत कमी वयात अत्यंत साध्या व्यवसायाने सुरुवात केली होती. पण त्यांच्या डोळ्यात स्वप्ने मोठी होती. १९९० च्या दशकात, जेव्हा भारतात फक्त ‘दूरदर्शन’चे राज्य होते, तेव्हा त्यांनी एक असा निर्णय घेतला ज्याने संपूर्ण देशाचे चित्र बदलले. त्यांनी ‘झी टीव्ही’ (Zee TV) या भारतातील पहिल्या खाजगी सॅटेलाइट वाहिनीची सुरुवात केली.
लोकांच्या दिवाणखान्यात थेट मनोरंजन पोहोचवण्याचा हा प्रयोग प्रचंड यशस्वी ठरला. झी टीव्ही घराघरांत पोहोचला आणि सुभाष चंद्रा रातोरात ‘भारताचे मीडिया किंग’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
साम्राज्याचा विस्तार आणि अती-महत्त्वाकांक्षा
मीडिया क्षेत्रातील अभूतपूर्व यशानंतर सुभाष चंद्रा यांनी आपल्या ‘एस्सेल ग्रुप’ (Essel Group) च्या माध्यमातून इतर क्षेत्रांत पाय पसरण्यास सुरुवात केली. त्यांनी इन्फ्रास्ट्रक्चर (रस्ते, हायवे), सोलर एनर्जी, पॅकेजिंग (एस्सेल प्रोपॅक), थीम पार्क्स (ईझेल वर्ल्ड) आणि डीटीएच (डिश टीव्ही) अशा अनेक उद्योगांमध्ये प्रवेश केला.
पण इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि ऊर्जेसारख्या क्षेत्रांमध्ये प्रचंड मोठ्या भांडवलाची गरज असते आणि परतावा मिळण्यासाठी अनेक वर्षे वाट पाहावी लागते. या प्रकल्पांसाठी सुभाष चंद्रा यांनी भारतीय बँका, म्युच्युअल फंड्स आणि वित्तीय संस्थांकडून हजारो कोटी रुपयांचे कर्ज घेण्यास सुरुवात केली.
कर्जाचे जाळे आणि ‘शेअर गहाण’ ठेवण्याचा खेळ
जसजसा काळ पुढे गेला, तसतसे इन्फ्रास्ट्रक्चर क्षेत्रातील अनेक प्रकल्प तोट्यात जाऊ लागले. प्रकल्प वेळेत पूर्ण न झाल्याने आणि नियमांमधील बदलांमुळे एस्सेल ग्रुपचे गणित बिघडले. घेतलेल्या कर्जाचे व्याज फेडणेही कठीण होऊ लागले.
हे कर्ज फेडण्यासाठी आणि नवीन भांडवल उभारण्यासाठी सुभाष चंद्रा यांनी आपल्या सर्वात यशस्वी आणि नफा कमावणाऱ्या ‘झी एंटरटेनमेंट’ (ZEEL) या कंपनीतील प्रमोटर शेअर्स बँकांकडे गहाण (Pledge) ठेवले.
काही काळ सर्व काही सुरळीत चालल्यासारखे वाटले, पण २०१८-१९ च्या सुमारास कंपनीच्या अडचणी चव्हाट्यावर आल्या. जेव्हा जेव्हा बाजारात कंपनीच्या शेअर्सची किंमत घसरायची, तेव्हा बँका अतिरिक्त सुरक्षा (Collateral) किंवा पैशांची मागणी करायच्या. शेअर्सचे भाव इतके घसरले की, बँकांना ते शेअर्स विकून स्वतःचे पैसे वसूल करणे भाग पडले. यामुळे सुभाष चंद्रा यांचे स्वतःच्याच कंपनीवरील नियंत्रण सुटू लागले.
बँकांचा ‘हेअरकट’ आणि आर्थिक फटका
जेव्हा कर्ज हजारो कोटींच्या पार गेले आणि कंपनीकडे रोख रक्कम संपली, तेव्हा प्रकरण तडजोडीवर आले. कॉर्पोरेट भाषेत याला ‘Haircut’ घेणे म्हणतात—म्हणजेच, कर्जाची मूळ रक्कम वसूल न झाल्याने बँकांनी स्वतःहून आपल्या वसुलीच्या रकमेत मोठी कपात स्वीकारणे.
यस बँक (Yes Bank), अनेक म्युच्युअल फंड्स आणि इतर सरकारी व खाजगी बँकांनी एस्सेल ग्रुपला हजारो कोटींचे कर्ज दिले होते. बँकांना आपल्या दिलेल्या कर्जापैकी केवळ काही टक्केच रक्कम परत मिळवता आली आणि उर्वरित अब्जावधी रुपयांवर पाणी सोडावे लागले. एका अर्थी, बँकांनी सोसलेला हा ‘हेअरकट’ म्हणजेच सामान्य जनतेच्या आणि देशाच्या आर्थिक व्यवस्थेचा झालेला मोठा तोटा होता.
शेवटी सुभाष चंद्रा यांना आपल्याच हाताने उभारलेल्या ‘झी एंटरटेनमेंट’ मधील मोठा हिस्सा गमवावा लागला आणि मंडळातील त्यांचे वर्चस्व संपुष्टात आले.
एका साध्या व्यापाऱ्यापासून ‘मीडिया मुघल’ बनण्याचा आणि नंतर अती-कर्जबाजारीपणामुळे (Over-leveraging) आपले साम्राज्य गमावण्याचा सुभाष चंद्रा यांचा हा प्रवास आजही कॉर्पोरेट विश्वासाठी एक मोठा धडा मानला जातो—“व्यवसायाचा विस्तार जरूर करावा, पण तो कर्जाच्या अशा दलदलीत करू नये जिथून बाहेर पडणे अशक्य होईल.”